Anton Došen

Een onzichtbare muur – ook in tijden van oorlog

Blog van Anton Došen

‘Since the early work of Anna Freud on young children during World War II, it has been suggested that the mother’s emotional adaptation serves as a defensive wall against the effects of war on the child.’ (Feldman and Vengrober)

Aida speelt niet meer

Op een dag sprak ik Anela. Anela was een jonge vrouw van begin de dertig. Ze was lerares Engels. Ze maakte zich zorgen over haar zesjarige dochter Aida.

Anela vertelde me dat haar dochter erg veranderd was sinds ze in Bosnië op de vlucht waren geslagen. Aida was aanvankelijk een vrolijk, levendig kind. Nu was ze stil en teruggetrokken. Ze speelde niet meer met andere kinderen. Eigenlijk speelde ze helemaal niet meer, maar zat maar en keek en luisterde naar anderen. Aida volgde haar moeder overal, zelfs tot de deur van het toilet.

“Er werd daar veel geschoten, we zagen veel doden en gewonden”, zo zei Anela. “Aida heeft alles gezien, en het allerergste is dat we lange tijd hebben gevreesd voor ons eigen leven.” Terwijl ze dit vertelde, raakte Anela steeds meer gespannen. Haar stem begon te trillen en er rolden tranen over haar wangen. Aida volgde nauwgezet elk woord en elke beweging van haar moeder. Ook bij Aida zag ik de spanning stijgen. Het werd me duidelijk dat Aida zich net zo veel zorgen maakte om haar moeder als andersom.

“En hoe gaat het met u, mevrouw?” vroeg ik.

“Niet goed natuurlijk. We zijn alles kwijtgeraakt en ik weet niet wat ons hier te wachten staat. Ik weet niet eens of mijn man nog in leven is.”

“Dat is vreselijk, u maakt zich begrijpelijk grote zorgen. Aida ziet ook hoe bezorgd en verdrietig u bent en zij maakt zich zorgen om u.” Anela keek naar haar dochter, alsof ze haar voor het eerst zag.

“Ja mevrouw”, zei ik, “zij is verdrietig en bang, omdat ú verdrietig en bang bent.”

Ik legde moeder uit dat zij onderhevig was aan zware stress; stress die haar aan de rand van een depressieve toestand had gebracht. Ook vertelde ik haar dat het niet de oorlogsstress was waaronder Aida leed, maar de depressie en angst van haar moeder.

“U bent uw kracht aan het verliezen en u ervaart de situatie als hopeloos. Aida is bang u te verliezen”, zo zei ik. “Aida wil u beschermen. En dat heeft gevolgen voor haar kinderlijke zorgeloosheid en levensvreugde.”

We bespraken de mogelijkheden en manieren om de huidige omstandigheden te veranderen, hoe negatieve gedachten en stemmingen te onderdrukken en activiteiten te ondernemen die de stemming van beiden positief zouden beïnvloeden. Anela begreep dat de sleutel tot verandering van Aida’s gedrag bij haarzelf lag en dat Aida het beste geholpen zou zijn als zij zich beter zou voelen.

Anton ís niet bang

Die nacht droomde ik dat ik samen met mijn moeder en vele anderen door het bos vluchtte, terwijl er om mij heen granaatbommen ontploften. Ik was niet bang en het voelde alsof ik naar een film keek, waarin ik een van de acteurs was. De volgende ochtend herinnerde ik me het verhaal van mijn moeder (en volgens mij kan ik me het voorval zelf ook nog herinneren) dat we tijdens de Tweede Wereldoorlog, toen ik 4 jaar was, uit ons dorp moesten vluchten omdat de partizanen en de fascisten daar aan het vechten waren.

Aida speelt weer

Ongeveer een jaar later kwam ik Anela tegen met haar man, die na de oorlog zijn familie achterna was gekomen. Ze zagen er tevreden uit.

“Dank u, dokter, voor uw hulp en advies”, zei Anela.“Aida gaat weer naar school, ze is weer levendig en ze heeft talloze vriendinnetjes. Sinds mijn man weer bij ons is, voel ik me veel beter en zekerder. We zijn een nieuw, normaal leven begonnen in Nederland, al zijn we ons ervan bewust dat we nooit meer dezelfden zullen zijn.”

Marko is agressief

Marko, een 18-jarige jongen, ontmoette ik op een dagcentrum voor mensen met een verstandelijke beperking. Marko was agressief en het vermoeden was dat hij leed aan een posttraumatisch stresssyndroom. Ook de ouders van Marko waren uit Bosnië gevlucht tijdens de oorlog en hadden bombardementen en andere verschrikkingen meegemaakt. Marko was toen tien jaar. Zijn ontwikkelingsniveau lag op de grens tussen matige en ernstige verstandelijke beperking.

Marko’s agressieve gedrag was begonnen toen hij op het dagcentrum werd geplaatst. Thuis was hij volgens zijn ouders zelden agressief. Volgens hen kon hij niet verdragen dat hij van hen werd gescheiden en zat hij thuis het liefst naast hen.

Zijn ouders spraken nauwelijks Nederlands, hadden geen contact met de buurt en werkten niet. Ze voelden zich hier vreemd en geïsoleerd en hoopten ooit terug te kunnen keren naar Bosnië. Ze verkeerden beiden in een gedeprimeerde psychische toestand en voelden zich ontworteld en zwaar benadeeld door het leven. Ze hadden nauwelijks vertrouwen in de mensen om hen heen, en waren het vaak oneens met Marko’s hulpverleners.

Bij Marko werd de diagnose separatie-angststoornis gesteld, waarbij zijn agressieve gedrag als een symptoom werd gezien. Zijn separatieangst werd gevoed door de aanpassingsproblemen en het sociale isolatie van zijn ouders. Hij was, als het ware, deelgenoot van hun sociale angsten en wantrouwen geworden.

Reageer


Lettergrootte

De week van Anton Došen

Een onzichtbare muur – ook in tijden van oorlog

"Die nacht droomde ik dat ik samen met mijn moeder en vele anderen door het bos vluchtte, terwijl er om mij heen granaatbommen ontploften. Ik was niet bang en het voelde alsof ik naar een film keek, waarin ik een van de acteurs was."
Lees verder

Portret van Anton Došen

Didier Rammers sprak met Anton Došen over zijn jeugd en opleiding in Joegoslavië. Došen kwam naar Nederland om zich tot kinderpsychiater te specialiseren. Ook zijn gedachtegoed komt uitgebreid aan de orde. De sociaal-emotionele ontwikkeling is daarbij een belangrijk thema, evenals integratieve beeldvorming en integratieve behandeling en de relatie tussen psychopathologie en gedragsproblemen.
Lees verder

Literatuur van Anton Došen

Anton Došen kijkt terug op vier belangrijke publicaties en geeft zijn commentaar.
Lees verder

Biografie van Anton Došen

Ontdekken van de gedragsproblematiek bij kinderen met verstandelijke beperking en autisme was bepalend voor de loopbaan van Anton Došen. Hij werkte als psychiater voor mensen met een verstandelijke beperking.
Lees verder

Naam: Anton Došen

Geboortedatum: 26 december 1939

Geboorteplaats: Rizvanusa, Kroatië

Opleiding: gymnasium en medicijnen, specialisatie psychiatrie en kinderpsychiatrie

Functie: Psychiater voor mensen met een verstandelijke beperking

Burgerlijke staat: getrouwd, twee kinderen

Hobby’s: muziek, tennis, golf en lezen

Vragenvuur: meer informatie